برای تشکیل این نوع دریاچه عوامل تکتونیکی موثر می‌باشند.

به عنوان مثال ممکن است در اثر زلزله، قسمتی از مسیر نشست کرده

و تشکیل دریاچه را بدهد. همچنین در اثر نیروهای خشکی‌زایی

(Epirogenese) نیز ممکن است دریاچه تشکیل شود.

به عنوان مثال دریاچه خزر حاصل فرونشینی تدریجی می‌باشد.

 دریاچه های کارستیکی:

 در اثر فرسایش مناطق آهکی بوسیله آبهای زیرزمینی دولین‌ها تشکیل می‌شوند.

اگر کف این دولین‌ها بوسیله خاک رس پر شود به علت نفوذ ناپذیری ، محیط‌های خوبی

برای تشکیل دریاچه می‌باشند مانند دریاچه مور زرد زیلایی .

 دریاچه‌های سدی:

۱-ریزشی: در اثر ریزش کوه در کوهستانها مقدار زیادی سنگ به ته دره

پرتاب می‌شود که این سنگ‌های پرتاب‌شده می‌توانند جلوی آب رودخانه‌ها

را گرفته و تشکیل دریاچه بدهند مانند دریاچه گهر.

  

۲- دریاچه های رانشی:

 این دریاچه ها،حاصل پدیده زمین لغزش می باشند.آب پس از نفوذ به لایه

نفوذناپذیر رس، آن را سنگین کرده و باعث لغزیدن آن لایه می گردد و جلوی

رودخانه را می گیرد مانند دریاچه لاسم .

 
۳- دریاچه های ساحلی:

 در برخی مواقع قسمتی از دریا بوسیله بارها (Barre) یا سدهای دریایی

از قسمت اصلی دریا جدا گشته و تشکیل دریاچه بدهند مانند تالاب انزلی.

 ۴- دریاچه های رودخانه ای:
 مسیرهای قطع‌شده آبکندها می‌تواند بوسیله آب پر شوند و تشکیل

دریاچه‌های هلالی‌شکل (شاخ گاوی) را بدهند

مانند دریاچه سیاه گاو آبدانان.

 
ترکیب آب دریاچه‌ها:
 مقدار املاح موجود در دریاچه‌های مختلف خیلی متغیر است طعم آب

دریاچه‌ها بستگی به جنس سنگ‌هایی که رودخانه‌های وارده به دریاچه

از روی آنها عبور می‌کند و همچنین به مقدار تبخیر، ساکن بودن و یا جریان

داشتن آب دریاچه دارد.

لذا دریاچه‌ها از نظر ترکیب شیمیایی به سه دسته تقسیم می شوند:


دریاچه‌های آب شیرین:
 در دریاچه‌های شیرین آب دائما جریان داشته و در حرکت است.

و همیشه مقداری آب وارد آن شده و از طرف دیگر خارج می‌شود مانند

دریاچه زریوار

 
دریاچه‌های آب شور:
 آب دریاچه‌های شور ساکن و بدون حرکت است و مرتبا همراه با آب ،

املاح مختلف وارد دریاچه می‌شود و بنابراین میزان املاح افزایش یافته

و آب دریاچه شور می‌گردد مانند دریاچه ارومیه یکی دیگر از شرایطی که

باعث تشکیل دریاچه‌های شور می‌شود این است که رودخانه‌هایی که از

نواحی کوهستانی سرچشمه گرفته و در نواحی خشک و صحرایی وارد

دریاچه می‌شوند دارای مقدار زیادی مواد محلولند که باعث شوری آب

دریاچه می‌شود مانند دریاچه نمک


 دریاچه‌های تلخ‌مزه:
 این دریاچه ها به علت وجود املاح که توسط رودها به آنجا آورده می شوند

تشکیل می شوند و در نواحی تبخیری از تلخی اشباع می شوند مانند

دریاچه خزر که وجود املاح(ولو اندک) باعث وجود طعم تلخی شده است.

حرارت دریاچه‌ها حرارت سطح آب دریاچه‌ها برابر با حرارت موجود در محیط

می‌باشد ولی با افزایش عمق درجه حرارت کمتر می‌شود. در مناطق گرم

این کاهش دما با نرخ کند‌تری صورت می‌گیرد.

حرارت گاهی در کف دریاچه‌ها به کمتر از 4 درجه سانتیگراد نیز می‌رسد

چون نور خورشید در چند متر اول کاملا جذب می‌گردد.

سطح آب دریاچه‌ها سطح آب دریاچه‌ها دائم در حال تغییر است

و این تغییرات متناوب از جمله مهمترین شخصیات دریاچه‌ها می‌باشد که

منجر به تغییر در حجم آب موجود در آنها می‌شود.

نوسانات سطح دریاچه‌ها بستگی به رودخانه‌های واردشونده ،

میزان تبخیر و ریزشهای جوی بستگی دارد. سواحل دریاچه ها در سواحل

دریاچه‌ها امواج بزرگی پدید می‌آید که دارای خواص امواج حاصل در دریاها

می‌باشد. این امواج سواحل دریاچه‌ها را در اثر عمل سایش کنده و خراب

می‌کنند و باعث عقب‌نشینی ساحل می‌گردند. البته این عقب نشینی به

اندازه عقب‌نشینی سواحل دریاها و یا اقیانوس‌ها نمی‌باشد نمونه مهم در

ایران دریای شورابیل می باشد که وجود بادهای شدید،موجهای بزرگی را

به وجود می آورد.

خشک شدن دریاچه ها دریاچه‌ها همیشه دارای وضع ثابت نبوده ، بلکه

دریاچه‌ها چه از لحاظ وسعت و چه از نظر عمق دائما در حال تغییر می‌باشند.

بعضی از دریاچه‌ها برای مدت کوتاهی دارای آب می‌باشند ولی بعضی از آنها

تا قدرت‌های مدیدی دارای آب می‌باشند. برای مثال دریاچه خزر به عنوان

باقیمانده اقیانوس بزرگ تتیس در دوران اول زمین شناسی بوجود آمده

و تا به امروز نیز باقی مانده است. دریاچه های یخچالی یا آتشفشانی عمر

زیادی ندارند و اکثر آنها بعد از گذشت چندین ده‌هزار سال خشک می‌شوند.

مهمترین عواملی که باعث خشک شدن دریاچه‌ها می‌شوند عبارتند از :

انباشته شدن رسوبات به تدریج باعث کم ‌عمق شدن دریاچه‌ها می‌شود.

در اثر تبخیر،آب دریاچه ها خشک می‌گردد.

کم‌شدن آب رودخانه‌هایی که وارد دریاچه می‌شوند.

نیروهای تکتونیکی می‌توانند یک دریاچه را ژرفتر کنند و یا برعکس باعث کم ژرفایی آن و حتی از بین رفتن گودی شوند.

دخالت انسان به صورت برداشت بی رویه آب و یا احداث سد،بسیار موثر است،این امر در ایران تاثیر گذار است.

 
11 دریاچه شگفت انگیز ایران:

درياي مازندران

  موقعيت: استان‌هاي گلستان، گيلان و مازندران

طول درياي مازندران حدود ۱۰۳۰ تا ۱۲۰۰ کیلومتر و عرض آن بین ۱۹۶ تا ۴۳۵

کیلومتر است.اين دريا داراي تنوع زيستي متفاوتي است كه مهمترين آن

ماهي‌هاي خاوياري است هرچند كه به دليل صيدهاي غيرمجاز نسل ماهيان

خاوياري ‌رو به انقراض است.

 

130رودخانه به این دریا می‌ریزند که بزرگ‌ترین آنها رود ولگا است که هر سال

به طور میانگین ۲۴۱ کیلومترمربع آب را وارد دریای مازندران می‌کند.

درياي مازندران را به نام‌هاي درياي خزر، وركانه، گرگان و درياي كاسپين نيز

مي‌شناسند.

 خزر نام قومي‌ است كه به همراه دیگر اقوام بیابان‌گرد شمال قفقاز، در

زمان ساسانیان، بارها و بارها به سرزمین ایران ‌تاختند و پس از حضور کوتاه

مدت خود معمولاً به دست سپاه ساسانی از مرزهای ایران بیرون رانده

می‌شدند. در هیچ یک از نوشته‌های مؤلفان شرقی و غربی دوران پیش از

اسلام نامی از «خزر» بر دریای شمال ایران دیده نشده‌است. در نوشته‌های

مؤلفین اسلامی، این دریا در کنار نام‌های دیگر، خزر هم نامیده شده ‌است.


دریای گرگان یا دریای ورکانه نام این دریاچه بزرگ در عهد هخامنشیان و

همچنین اشکانیان است اما كاسپين از نام قوم کاسپی یا کاسي گرفته

شده‌ که قبل از آریایی‌ها در کرانه‌های غربی تا جنوب غربی اين دريا ساکن

بوده‌اند و به تدریج تا کرانه‌های جنوبی آمدند.

 


درياچه گهر

  موقعيت: استان لرستان

 به گزارش خبرگزاری نم، دریاچه  گهر که به «نگین اشترانکوه» معروف است

در منطقه حفاظت شده اشترانکوه بین بخش زز و ماهرو الیگودرز قرار دارد.

این دریاچه که سالانه در حدود ۷۰٬۰۰۰ گردشگردارد شامل ۲ بخش به

نام‌های گهر بزرگ (کله گهر) و گهر کوچک (کره گهر) می‌باشد. اگر از الیگودرز

به سمت گهر بروید ابتدا گهر کوچک را با طولی در حدود ۵۰۰ متر و عرضی در

حدود ۱۵۰ متر می بینید سپس به گهر بزرگ در مرز شهرستان دورود

می‌رسید .

ساحل این دریاچه به جز در ضلع غربی و شرقی که ساحلی ماسه‌ای دارند

برای شنا مناسب هستند اما در سایر نقاط دارای ساحلی صخره‌ای است که

برای شنا مناسب نیست.

در قسمت پایین دریاچه، جنگلی انبوه وجود دارد که در شرف نابودی است.

در قسمت بالای آن نیز جنگلی انبوه وجود دارد که این جنگل هم در معرض

خطر نابودی است.

با حدود ۴۰ دقیقه پیاده‌روی می‌شود به دریاچه گهر دوم  رسید. عمق آن کم

است و ماهیان کف دریاچه را با کمی دقت می‌شود به خوبی دید. ماه‌های

تیر و مرداد بهترین زمان سفر به این دریاچه ‌است.

 

 درياچه شورمست
 

موقعيت:  استان مازندران


دریاچه شورمست، تنها دریاچه طبیعی شهرستان سواد‌کوه که وسعت آن 

  15  هزار متر مربع و حداكثر عمق آن پنج متر است. این دریاچه در

۵/۵ کیلومتری شهرپل سفید واقع شده ‌است.

دریاچه طبیعی شهرستان سوادکوه، در شش کیلومتری غرب شهر پل

سفید و در ارتفاعات مشرف به این شهر در مجاورت روستای شورمست

واقع شده‌است. دریاچه شورمست به دلیل قرار گرفتن در شاهراه تهران - شمال و وجود

دو محور جاده آسفالته و راه آهن از موقعیت بسیار مناسبی برخوردار است..

 


درياچه مهارلو

  موقعيت: استان فارس

نام این دریاچه، برگرفته از نام روستای مهارلو از توابع شهرستان سروستان

استان فارس است که در نزديكي آن قرار گرفته است.

وسعت اين درياچه 25 هزار هكتار بوده كه بخش عمده‌اي از اين درياچه بر اثر

خشكسالي سال 1387 خشك شده و تنها 600 كيلومتر مربع آن باقي مانده

است.

مهارلو در غرب درياچه بختگان كه امروز‌ كاملا خشك شده،‌ قرار گرفته است.

  مهم‌ترین گونه پرنده این دریاچه فلامینگو است.

از این دریاچه برای تهیه نمک صنایع استان فارس هم استفاده می‌شود.

همچنين به دليل سرازيرشدن فاضلاب آبزياني كه در آن زندگي مي‌كنند در

خطر نابودي قرار گرفته‌اند. آب درياچه مهارلو شور است که توسط سه

رودخانه نوبه‌اى خشک،  حمزه، سروستان و همچنين روان آب‌هاى کوه‌هاى

مجاور تامین می‌شود. حداكثر عمق اين درياچه سه متر است.

 

درياچه پريشان

  موقعيت:  استان فارس

دریاچه فامور يا پریشان یکی از زیباترین و بزرگ‌ترین دریاچه‌های آب شیرین

ایران و خاورمیانه است که در بخش جره و بالاده شهرستان کازرون قرار

گرفته است. مساحت اين درياچه 4300 هكتار است كه دور تا دور آن را کوه

فراگرفته است.

اين درياچه دارای چهار گونه ماهی بومی به نام‌های ماهی زردک، ماهی

سرخه، ماهی پرک و مار ماهی آب شیرین و همچنین چند گونه ماهی

وارداتی نظیر ماهی کپور، ماهی فیتوفالک و آمور است که در سال ۱۳۶۸ به

دریاچه وارده شده‌اند اما تنها کپور معمولی با شرایط درياچه سازش پیدا کرد

و دوگونه دیگر مشکلات متعددي را به وجود آورده‌اند. هر سال با آغاز فصل

پاییز پرندگان زیادی از سیبری و كشورهاي اسکاندیناوی به جمله زیستگاه‌ها

و دریاچه‌های استان فارس مانند درياچه پريشان كوچ مي‌كنند و مناظر زيبايي

را به وجود مي‌آورند .


درياچه اروميه
موقعيت: استان آذربايجان غربي

دریاچه ارومیه بزرگ‌ترین آبگیر دائمی آسیای غربی است که در شمال غرب فلات ایران قرار گرفته ‌است.

وسعت اين درياچه۸۷۶ /۵۱ كیلومتر مربع است که حدود سه درصد مساحت کل کشور را دربر می‌گیرد.

از نكات جالب درباره‌اين جاذبه طبيعي اين است كه میزان نمک محلول در آب

اين درياچه دو برابر اقیانوس‌ها است و به همین دلیل، هیچ ماهی و نرم‌تنی

به جز گونه‌هایی از سخت‌پوستان در آن زندگی نمی‌کنند، آب آن هیچ‌وقت یخ

نمی‌زند و شناگران نیز می‌توانند روی آن شناور بمانند.

 درياچه اروميه 102 جزيره دارد كه البته برخي از آنها مانند جزيره كاظم

داشي اين روزها به يك كوه تبديل شده‌اند.مدتي است كه ‌اين درياچه به

دليل پل ميانگذر شهيد كلانتري، احداث چاه‌هاي عميق بسيار زياد و

غيرقانوني و ساخت سد روي رودخانه‌هايي كه درياچه را تغذيه مي‌كردند در

خطر خشكسالي قرار دارد.


درياچه زريوار
  موقعيت: استان كردستان


درياچه آب شيرين زريوار يكي از مهم‌ترين درياچه‌هاي غرب كشور است كه

در سه كيلومتري مريوان قرار دارد. مساحت اين درياچه 720 هكتار است كه

حداكثر شش متر عمق دارد. وجه‌ تسمیه‌ زریوار و زریبار كه‌ هر دو در منطقه‌

متداول‌ است‌، به‌ واژه‌ «زری» كه‌ در زبان‌ كردی‌ به‌ معنی‌ دریاچه‌ است‌، باز

می‌گردد.

پسوند «دار» و «بار» پسوند تشبیهی‌ و زریبار یا زریوار به‌ معنی‌ دریاچه‌وار

است‌.

 درباره‌ این‌ دریاچه‌ افسانه‌های‌ متعددی‌ وجود دارد كه‌ مشهورترین‌ آنها

حکایت از وجود شهری‌ مدفون‌ در زیر آب‌های‌ دریاچه‌ دارد‌.


در اين درياچه ماهي‌هايي چون سیاه ماهی خالدار، سیاه ماهی معمولی و

عروس ماهی و همين طور 31 گونه پرنده بومي‌و مهاجر زندگي مي‌كند. اگر

به درياچه زريوار سفر كرديد، ماهي كباب‌هايي كه كنار اين درياچه پخته

مي‌شوند و قايقراني روي آن به طور حتم خاطرات خوبي براي‌تان مي‌سازند.

 

 درياچه دوقلوی سیاه گاو آبدانان

موقعیت : استان ایلام

 دریاچه دوقلوی "سیاه گاو" واقع در شهرستان آبدانان یکی از نادرترین پدیده های طبیعی کشور است که می تواند تبدیل به جاذبه ای گردشگری در سطح بین المللی شود.

یکی از شگفت انگیزترین و دیدنی ترین پدیده های طبیعی کشور دریاچه دوقلوی "سیاه گاو" شهرستان آبدانان واقع در استان ایلام است که با عمری هزاران ساله شکل گرفته است.

رودخانه سیاه گاو پس از عبور از میان صخره و دره ارتفاعات کبیرکوه در 45 کیلومتری شهرستان جنوب شرقی شهرستان آبدانان به دو دریاچه تبدیل می شود که دریاچه نخست با اختلاف سطح اندک در بالادست دریاچه دوم قرار گرفته است.

آب زلال، نیزار، ماهیان رنگارنگ، رقص نور در ساعات میانی روز و تشکیل طیفهای متنوع نوری ناشی از آن به این پدیده شگفت انگیز جلوه و زیبایی منحصربه فردی بخشیده است، این دو دریاچه دایره وار، هر کدام به شعاع 30 متر مربع، حدود 40 متر ژرفا دارند و با یک جوی آب طبیعی به عرض یک و طول هشت متر به هم متصل هستند.

هر چند این دریاچه در فصل بهار و اواخر زمستان از تفرجگاه های اهالی مردم استان ایلام و شهرستان آبدانان است، اما آب و هوای منطقه شرایطی فراهم آورده است که این دریاچه در هر فصلی گردشگران را به زیباییهای طبیعی خود فراخواند.

از دیگر ویژگیهای این پدیده نادر، وجود املاح مختلف و گوگرد بودن آب دریاچه و وجود چشمه های جوشان شیرین داخل دریاچه است.

درياچه اوان

  موقعيت: استان قزوين
اگر روزي خواستيد قلعه الموت را ببينيد درياچه اوان را از ياد نبريد. این دریاچه که بیش از 70 هزار متر مربع مساحت دارد، در ارتفاع هزار و 800 متری از سطح دریا واقع شده‌ و تنها از آب چشمه‌های زیرزمینی موجود در بستر دریاچه تغذیه و تنها بخش ناچیزی از آن هنگام بارندگی تامین می‌شود اما به صورت سطحی و کم. غلیان دائمی ‌آن باعث صافی و زلالی آب دریاچه شده‌است.

 عمیق‌ترین بخش اوان به 5/7 متر می‌رسد که در جنوب شرقی آن واقع شده ‌است البته برخی از مسئولان عمق دریاچه را بین یک تا 20 متر تخمین زده‌اند. از سرریز آب دریاچه نیز رود کوچکی تشکیل می‌شود که آب آن مورد استفاده کشاورزان روستاهای کوشک و آیین است.

در تابستان این دریاچه محل ماهی‌گیری، آب‌تنی و قایقرانی و در پاییز، مأمن پرندگان مهاجر مانند قو، غاز، مرغابی و در زمستان با توجه به برودت هوا و یخ زدن سطح آن قابل اسکی‌سواری است.

 


درياچه حوض سلطان

اغلب تورهاي گردشگري كه براي ديدن كاشان و يا زيارت حضرت معصومه (س) به قم مي‌روند،‌ سري هم به درياچه آب شور حوض سلطان مي‌زنند. دریاچه نمک حوض سلطان در ۴۰ کیلومتری شمال قم و به مساحت تقریبی ۲۴۰ کیلومتر مربع ‌است‌. وسعت و شکل دریاچه متناسب با ورود آب و میزان بارندگی آن درفصول مختلف سال متفاوت است. درمواقع بارندگی و ذوب برف‌های ارتفاعات اطراف، چون بر میزان آب ورودی افزوده می‌شود، وسعت آن زیاد و در غیر از این ایام، وسعت آن کم می‌شود. بدین ترتیب سطح آب دریاچه پیوسته در نوسان است. این دریاچه از دو چاله جدا از هم تشکیل شده‌است.

 چاله غربی به نام حوض سلطان و چاله شرقی به نام حوض مره‌است که به‌وسیله یک آبراهه به هم وصل می‌شوند. رودهای متعددی به این دریاچه وارد می‌شوند که از اراضی شوره‌زار ونمکی اطراف عبور می‌کنند. حوض سلطان در سال ۱۸۸۳ میلادی و بر اثر ساخت جاده شوسه تهران- قم تشکیل شد.

 


درياچه ولشت
  موقعيت:  استان مازندران

دریاچه کوهستانی ولشت در کیلومتر 25 جاده چالوس- کرج، شهر مرزن‌آباد واقع شده ، دریاچه ولشت یکی از 10 دریاچه آب شیرین کشور است که در این منطقه واقع شده و محیط زیست مناسبی را برای پرندگان و آبزیان فراهم كرده است. گونه‌های گیاهی و جانوری کلاردشت نیز از دیگر ویژگی‌های آن هستند.

 اين دریاچه در ارتفاع یک هزار متری از سطح دریای خزر قرار دارد. مسیر دسترسی به آن از شهر چالوس و از طریق کندوان و محور ارتباطی چالوس به تهران آغاز و پس از طی 23 کیلومتر و بعد از پل کجور و گذر از سربالایی‌ها و پیچ‌های جنگل تا کنار دریاچه ادامه می‌یابد.

حضور گردشگران بدون نظارت طی سال‌های گذشته طبیعت این منطقه آسیب‌پذیر و اکوسیستم طبیعی آن را دگرگون کرده است.از جمله ورود آلاینده‌های محیطی، حیات انواع آبزیان چون ماهی سفید، اردک ماهی، شاه کولی و حتی جلبک‌ها و پلانگتون‌ها را در معرض تهدید قرار می‌دهد.

 تدوین: توران علیزاده، دانشجوی دکتری سنگ شناسی رسوبی و رسوب شناسی